• Start: 15/06/2016 00:00
  • End: 15/06/2016 00:00

Muzej Jugoslovenske kinoteke, Kosovska 11

Sala "Dinko Tucaković"

15. jun 2016.
16:30
18. Festival nitratnog filma

Kroz zapaljive mitove

Skerco

SCHERZO – VERWITTERTE MELODIE (GE, 1943)

r. Hans Fischerkoesen

Toma ćuran

TOM TURKEY AND HIS HARMONICA HUMDINGERS (US, 1940)

r. Hugh Harman

Posadio deda repu

ZASADIL DEDEK REPU (CS, 1945)

r. Jiri Trnka

Cepelin i ljubav

VZDUCHOLOD’ A LASKA (CS, 1948)

r. Jiri Brdečka

Miki i papiga

MICKEY’S PARROT (US, 1938)

r. William O. Roberts

Čarobni cvet

CVETIK SEMICVETIK (SU, 1949)

r. Mihail Cehanovskij

Priča o vojniku

SKAZKA O SOLDATE (SU, 1948)

r. Valentina Brumberg, Zinaida Brumberg

Mornar Popaj: Proslava

POPEYE THE SAILOR: LET’S CELEBRAKE (US, 1938)

r. Dave Fleischer

Gospodin Prokouk pronalazač

PAN PROKOUK VYNALEZCEM (CS, 1949)

r. Karel Zeman

KAKO SE RODIO KIĆO / KIĆA (I) / KIĆO (I)

(YU, 1951)

r. Dušan Vukotić

 

Marinika

MARINICA (RO, 1953)

r. Ion Popescu-Gopo

logo-kinoteka

Program crtanih i animiranih filmova sa zapaljivih kopija koje se čuvaju u Arhivu Jugoslovenske kinoteke predstaviće neke od najzanimljivijih autora ovog kinematografskog žanra u periodu od tridesetih do pedesetih godina prošlog veka. Lista sadrži jedanaest naslova od kojih se bar nekoliko njih ubrajaju u svetska remek dela žanra. Američki film, često predominantan u žanru biće zastupljen sa tri ostvarenja. Tako će Dejv i Maks Flajšer, autori fascinantnih likova u serijalima nastalim početkom tridesetih godina, kao što su Beti Bup i Mornar Popaj, biti predstavljeni sa jednom od najiskričavijih epizoda o pustolovinama najpopularnijeg mornara na svetu. Mornar Popaj: Proslava iz 1938. godine je jedan od vrhunskih crno-belih “crtaća” iz serije od sto devet filmova (od kojih su samo tri bila u koloru) nastalih u periodu 1933-1942. godine. Nesumnjivi velemajstori klasične figuralne animacije proželi su ovaj serijal i dubokim erotskim aluzijama, neočekivanim za vreme u kojem je nastao, kao i britkim crnim humorom.

Punih dvadeset godina (1928-1947) legendarni američki animator i producent Volt Dizni je stvarao, ali i pozajmljivao glas svom crtanom junaku Miki Mišu (Mickey Mouse). Ovaj genije, kome to svojstvo već decenijama mnogi neuspešno osporavaju, stvorio je takve jedinstvene likove u istoriji crtanog filma kakvi su Zec Osvald, Pas Pluton, Paja Patak, Šilja, a da i ne govorimo o celovečernjim remek delima Snežana i sedam patuljaka, Pinokio, Dambo, Bambi, Pepeljuga, Petar Pan, Dama i skitnica, Sto jedan dalmatinac i mnogim drugima. Njegovo ime je sinonim za crtani film uopšte, zbog savršene ravnoteže svih oblikovnih elemenata i mnogih inovacija koje je upotrebio u svojim besmrtnim delima. Miki i papiga iz 1938. godine, u sjajnom tehnikoloru je jedan od odličnih primera bogatstva Diznijevog dela.

Toma ćuran iz 1940. godine spada u najduhovitije filmove koje je za kompaniju MGM režirao Hju Harman u blistavom tehnikoloru. Posebnu draž ovom vanserijskom filmu daje zvučno prisustvo Mela Blanka, mitskog junaka crtanih filmova, koji je u dugačkom periodu 1937-1992. pozajmljivao glas većini najpoznatijih likova američkog crtanog filma u više od hiljadu ostvarenja!!! Da utisak bude još jači, ovde mu pomaže u muzičkom delu neverovatni holivudski Srbin Bora Minjević sa svojom grupom “Nevaljali harmonikaši“.

Kada se pominje nemačka animacija poznavaoci će odmah izgovoriti tri imena: pionira Juliusa Pinčevera, prvakinje tehnike “animacije senki“ Lote Rejninger i napokon, Hansa Fišerkuzena. Ovaj poslednji, često nazivan “nemačkim Voltom Diznijem“ bio je vrhunski animator reklama, naročito se ističući dvadesetih godina u saradnji sa Pinčeverom. Dugo godina je uspešno radio u svom studiju u Lajpcigu, ali ga je lično dr. Jozef Gebels, koji je kao i Hitler obožavao Diznijeve filmove, “naterao“ da dođe u Potsdam. Tamo je zajedno sa Horstom fon Molendorfom radio na trodimenzionalnim crtanim filmovima koji su tehnološki trebali biti iznad američkih uzora. Do kraja rata stvorili su po Gebelsovim direktivama tri crtana filma izuzetnih tehničkih kvaliteta (od koji je prvi bio Skerco) u prekrasnom Agfakoloru, ali koji su bili sazdani na nacističkoj ideologiji “krvi i tla“ sa glorifikovanjem jednostavnosti i vrlina seoskog života, povratka prirodi i potrebi da svi ostanu tamo gde pripadaju.

Čehoslovačka škola crtanog i animiranog filma crpela je svoju inspiraciju iz dugogodišnje tradicije češke umetnosti uopšte. Veoma samosvojna, ona svoj puni razvoj dostiže odmah posle rata, jer su nove komunističke vlasti više ulagale u crtane, nego u potencijalno opasnije igrane filmove. Imena Karela Zemana, Jiržija Trnke, Hermine Tirlove, Jiržija Brdečke, Bretislava Pojara, Eduarda Hofmana, Zdenjeka Milera, pa sve do “novijih“ klasika Jana Švankmajera i Jiržija Barte, sama po sebi govore o visokom artizmu i tehničkoj perfekciji jedne od najjačih svetskih škola animacije. Rodonačelnik škole je svakako bio Karel Zeman, koji je seriju nepresušne mašte započeo sa filmom Inspiracija (1949), gde je animirao figure od stakla i nastavio filmom Blago ptičijeg ostrva (1952) kombinujući crtanu i lutkarsku animaciju. No, to je sve bila predigra za njegova izuzetna dela u kojima je kombinovao žive glumce sa animacijom, kao što su Putovanje u praistoriju, Opasni pronalazak, ili Baron Minhauzen. Međutim, po mnogima, njegovo najlepše delo je serijal od devet filmova između 1947. i 1959. o različitim doživljajima Gospodina Prokouka, čiji lik je ubrzo stekao kultni status kao najpopularniji lutka junak Čehoslovačke. Gospodin Prokouk pronalazač je svakako jedan od najboljih filmova iz celog serijala.

Drugi velikan češke animacije Jirži Trnka je definitivno najveći lutka majstor ove kinematografije. Mnogobrojna su njegova remek dela: Perak i SS, Špaliček, Carev slavuj, Bajaja, Stare češke legende, Pesma prerije sve do Sna letnje noći, Ruke i Arhanđela Gavrila i majke guske. Posadio deda repu iz 1941. godine je njegov debitantski film u kome se već mogu uočiti svi elementi budućeg majstorstva.

Za razliku od njih, Jirži Brdečka, koji je započeo karijeru sarađujući sa Zemanom, ima impresivnu filmografiju ali su mu filmovi nedovoljno ujednačeni. Zanimljiv opus u kome se mešaju humor, satira, poezija i bizarna ekspresija, a stil se menja od filma do filma, ima svoj izdanak već u njegovom prvom samostalnom filmu Cepelin i ljubav, priči o bezuslovnoj ljubavi koja ne zna za granice i prepreke, urađenom u stilu “art nouveau“.

Ako je prvenstvo u prvom lutka filmu Socijalističke Jugoslavije imao Beograd, sa u svetu nagrađivanim filmom Pionir i dvojka, rediteljsko scenarističkog para Ljubiša - Vera Jocić, Zagreb je bio taj koji je začeo prve domaće crtane filmove. Sve je započelo u februaru 1950. godine, kada je grupa autora u Nastavnom filmu realizovala “prvi domaći crtani film“ Crnac Miško. Odmah, sledeće godine u Duga filmu nastaju dela već izgrađenih autora braće Valtera i Norberta Nojgebauera, anti-informbirovski Veliki miting i komični Veseli doživljaj o prijateljstvu dečaka i medvedića. Istovremeno, nastaje i “crtać“ Kako se rodio Kićo u kome je u korežiji sa Josipom Sudarom debitovao budući “oskarovac“ Dušan Vukotić. On će posle manje od decenije postati vodeći predstavnik znamenite Zagrebačke škole crtanog filma sa remek delima kakvi su Kauboj Džimi, Koncert za mašinsku pušku, Krava na mesecu, Osvetnik, Pikolo, te Surogat za koga je 1961. godine dobio nagradu Američke filmske akademije za najbolji crtani film van engleskog govornog područja. No, već u ljupkom debiju Kako se rodio Kićo, priči o junaku koji se u potrazi za stanom bori sa nadolazećom birokratijom, ovaj beskrajno hrabri i lucidni “zagrebački Srbin“ je pokazao da osim veštog “diznijevskog“ crteža poseduje i autorski pogled na suštinska pitanja savremenog doba koji će maksimalno usavršiti do kraja u nadolazećim godinama.

Iako rumunska kinematografija baštini značajan opus dela iz roda animacije, ime Jon Popesku-Gopo se izdvaja u svim tekstovima na tu temu pisanim za enciklopedije i istorije filma. Vrlo ambiciozan autor, eklektičkih interesovanja, poznat po jednostavnom crtežu, animaciji i humoru koji prati njegove junake, stvorio je nekoliko klasičnih dela nagrađivanih na međunarodnim festivalima, među kojima se ističu Kratka istorija, Sedam umetnosti, Homo sapiens i drugi. Marinika je jedan od najboljih i najduhovitijih filmova iz prve, socrealističke faze njegovog stvaralaštva, jer je kako zanimljivim crtežom, tako i izborom teme, pričom o pomalo lenjom mladiću, njegovim problemima na poslu i ljubavnim mukama, na svež i prijemčiv način našao put do najšireg gledalačkog auditorijuma.

Do skoro se smatralo da je prvi ruski animator i to sa lutkama bio Vladislav Starevič, koji je u periodu od 1910. do 1918. godine napravio niz remek dela animacijom trodimenzionalnih modela različitih insekata. No, tek skoro je otkriveno da je imao prethodnika u Aleksandru Širjajevu, koji je još u periodu od 1906. do 1909. godine napravio nekoliko pionirskih baletskih filmova sa lutkama. Posle pada carizma i uspostavljanja države Sovjeta, dolazi do dinamičnog razvoja animacije u propagandne svrhe, kroz rad istaknutih ličnosti kakvi su bili Aleksandar Buškin, Zenon Komisarenko, Nikolaj i Olga Hodatajeva, Ivan Ivanov-Vano i sestre Zinaida i Valentina Brumerg. Mnoge od ovih filmova režira istaknuti propagandista Dziga Vertov, a poseban majstor tog perioda je bio Aleksandar Ptuško, koji je tvorac prvog sovjetskog dugometražnog crtanog filma Novi Guliver iz 1935. godine, po motivima romana Džonatana Svifta, a i kasnije je u svojim adaptacijama legendi i bajki često koristio animaciju, na primer u filmu Ilja Muromec (1956). U krug klasika svakako spada i Mihail Cehanovski, čije je remek delo Pošta iz 1928. godine prikazano na prošlogodišnjem Festivalu zapaljivog filma, a koji je u daljoj karijeri pod staljinističkim pritiskom uglavnom animirao stare ruske skaske i bajke. Preokret u sovjetskoj animaciji nastaje sredinom tridesetih, posle prvog prikazivanja Diznijevih filmova na Moskovskom festivalu, kada njegov način animacije prihvata mladi Fjodor Hitruk, koji će decenijama vladati ovim žanrom u Sovjetskom savezu, a nakon njega, kao pripadnike savremene animacije treba izdvojiti i Jurija Norštejna, Andreja Hržanovskog, Anatolija Petrova i druge.

Priča o vojniku, Valentine i Zinaide Brumberg, talentovanih sestara koje su režirale više od četrdeset crtanih filmova, smatra se jednom od najboljih kinematografskih obrada starih ruskih skaski. Majstori realističke animacije, sa velikim uspehom su ekranizovale i druga dela nastala po književnim uzorima, Cvrčak i mrav, Ivaško i Baba Jaga, Bajka o caru Saltanu, Feđa Zajcev i druge.

Čarobni cvet je jedan od najupečatljivijih filmova iz perioda poratnog delovanja Mihaila Cehanovskog – između ostalih dobio je i glavnu nagradu za najbolji film za decu na tada cenjenom festivalu u Marianskim Laznima. Ovo ostvarenje, nastalo po pripovetki Valentina Katajeva, je iako donekle ograničeno temom, dokazalo eksperimentatorski duh Mihaila Cehanovskog, koji će povremeno izlaziti na videlo i u drugim filmovima tog doba, kao što su Priča o ribaru i ribici, Kaštanka, Devojka iz džungle itd.

__________

Projekcija sa nitratne trake  logo-kinoteka-small