OTADŽBINA NAŠA IZ UGLA STRANIH FILMAŠA

CIKLUS FILMOVA

Naš odraz u filmskim slikama drugih kinematografija

Sala "Dinko Tucaković", Kosovska 11. 1. i 2. oktobar 2016.

 

Subota 1.10.2016.

17:00 PRIKRIVENI (VB 1943) 80'
Undercover/ Underground Guerrillas
Ul. Džon Klements (John Clements), Tom Vols (Tom Walls)
R. Sergej Nolbandov (Sergei Nolbandov)

19:00 LJUDI MAČKE (SAD 1942) 83'
Cat People
Ul. Simon Simon (Simone Simon), Tom Konvej (Tom Conway)
R. Žak Turnije (Jacques Tourner)

21:00 A BROD I DALJE PLOVI (IT/FR 1983) 128'
E la nave va
Ul. Fredi Džouns (Freddie Jones), Barbara Džeford (Barbara Jefford)
R. Federiko Felini (Federico Fellini)

 

Nedelja 2.10.2016.

17:00 POSLEDNJI MOST (JUG/AT 1954) 102'
Die letzte Brücke
Ul. Marija Šel (Maria Schell), Bernhard Viki (Bernhard Wicki)
R. Helmut Kojtner (Helmut Käutner)

19:00 GAS (SAD 1976) 96'
Gus
Ul. Edvard Asner (Edward Asner), Don Nots (Don Knots)
R. Vinsent MekEviti (Vincent McEvity)

21:00 ODRED 10 SA NAVARONA (VB/SAD 1978) 118'
Force 10 from Navarone
Ul. Harison Ford (Harrison Ford), Robert Šo (Robert Shaw)
R. Gaj Hamilton (Guy Hamilton)

 

Otadžbina naša iz ugla stranih filmaša

 

Prvog vikenda oktobra u Muzeju Jugoslovenske kinoteke (Kosovska 11) započeće ciklus koji je posvećen onim filmskim delima koji su imali jasne konotacije sa jugoslovenskim državama i njenim preobražajima kroz istoriju, ali i sa svim onim talentovanim filmskim radnicima koji su ostavili traga u Holivudu. Uz izložbu i tribinu, publika će moći da sagleda kroz istoriju filma neobičnu filmsku materiju koja je godinama bila građena mnogim vezama sa ovdašnjim podnebljem.

Već prvog vikenda oktobra predstavićemo vam najstariji zvučni film sa elementima fantastike za koji znamo da govori o dešavanjima u Srbiji. To je film Žaka Turnijea Ljudi mačke (Cat people) iz 1942. godine. Reč je o crno-belom filmskom hitu inventivnih uglova snimanja i sablasnih zvukova koji je svojom četvoromilionskom zaradom spasio studio RKO koji se tada nalazio pred bankrotom.

Tu se postavlja glavno pitanje zašto su baš Srbi predstavljeni u ovoj verziji kao ljudi-mačke. Možda nam upotreba španskog u rimejku iz 1982. dok je u toku bio rat Britanaca na Foklandima, mogao biti dobar putokaz. Saveznici još uvek nisu bili sigurni 1942. kojem će se Srbi prikloniti carstvu - da li njihovom ili nemačkom Rajhu, te ova transformacija glavne junakinje može, na primer, biti indikacija toga. Tako Ljudi mačke verovatno svojim imaginarijumom oslikavaju sasvim realan strah Amerike od gubitka Jugoslavije kao ključnog saveznika na Balkanu.

U vreme kad je sniman ovaj film Lui King je prikazao ostvarenje Četnici - borbena gerila (Chetniks - The Fighting Guerrillas – na žalost, u ovom ciklusu nećemo imati prilike da ga prikažemo) koji je pomalo nerealno prikazao borbe vojske u Jugoslaviji. Film Chetniks Undercover koji nakon prvog dela (Chetniks - The Fighting Guerrillas) i sukoba sa režimom postaje samo Undercover (1943), predstavlja filmsku sliku koja turobnu realnost pokušava da oslika na manje egzaltiran način nego u pomenutom prvom delu.

Plakat ratnog filma Prikriveni (Undercover, 1943) u produkciji britanskog Iling studija (Ealing Studios)
Plakat ratnog filma Prikriveni (Undercover, 1943) u produkciji britanskog Iling studija (Ealing Studios)

Federiko Felini je u kasnoj fazi svoje karije odlučio da svoje snoliko putovanje nastavi na brodu koji je njegov snimantelj Pepino Rotuno realizovao u tehnici sa beskonačno mnogo varijacija i nijansi. Srbi na tom brodu fantazije beže iz otadžbine pred haosom Prvog svetkog rata te kao migranti imaju ulogu odbačenih ali ipak će njima pasti da odluče sudbinu ostalih. A brod i dalje plovi (E la nave va, 1983) je film koji na pomen Felinija, retko kome padne na pamet ali ipak ostaje kao prepoznatljiv kao unikatna metafora epohe.

Ove godine se navršava punih pola veka od kako se Harison Ford pojavio na filmskom platnu po prvi put - kao hotelski potrčko u filmu Dead Heat On Merry go Round (1966). Odmah pošto se proslavio ulogom Hana Soloa u Zvezdanim ratovima 1977. a dve godine nego što će postati još slavniji kao Indijana Džons (1980) Harison će posetiti i ove naše krajeve da bi na Đurđevića brani na Tari snimio partizanski film. U borbi protiv bond- negativca "Zube" u četničkoj uniformi društvo ce mu praviti bond-devojka i supriga Ringa Stara - Barbara Bah. Pomaže mu tu i Apolo Krid iz Rokija - Karl Veders tako da se može reći da je našu zemlju opsedala prava svetska bulumenta o kojima danas možemo samo da pravimo ovakve cikluse.

Godine 1942. pukovnik Barnsbi dobija zadatak da razotkrije dvostrukog špijuna u ratom zahvaćenoj Jugoslaviji. Harison Ford kreće u spektakularnu akciju  - Odsek 10 sa Navarona (Force 10 from Navarone), koja je snimljena 1978. godine gde se obračunava se jugoslovenskim gerilcima koji sarađuju sa okupatorom tokom Drugog svetskog rata, pokušavajući da opet donese mir u svetu.

Dok Ford pokušava da spasi svet, jedno jugoslovensko magare iz filma koji smo odabrali, osvaja svet neobičnom veštinom. Naime, suvereni vladar čarobnog sveta animiranih i igranih dečijih filmova Volt Dizni je tri godine pred svoju smrt producirao film o čuvenim konjima lipicanerima - Čudo belih pastuva. Za potrebe ovog ratnog filma angažovao je krdo jugoslovenskih konja iz Đakova i Lipice (Slovenija). Ipak iako je na špici pisalo da su konji pozajmljeni za snimanje iz tih mesta protagonist filma nigde ne pominju ni Sloveniju ni Jugoslaviju već samo Austriju i Španiju kao zemlje njihovog porekla. Možda da bi se iskupila za ovaj kardinalni propust Dizni produkcija 1976. snima igrani film o - magarcu iz Jugoslavije! To magare iz filma Gas (Gus, 1976) pripada porodici Petrović i na tradicionlni naš narodni poklič „Ojha!” kao znak, ume da kopitom precizno loptu pošalje je na željenu udaljenost. To je naučio gledajući sina svog gazde Stevu Petrovića vodećeg jugoslovenskog i evropskog fudbalera. Stevin mlađi brat Andrija otkrio je ovu magarčevu paranormalnu sposobnost te uskoro obojica dospevaju slikom u crno bele ćirilične novine, a svetska slava je nadomak ruke. Nakon što je demonstrirao svoju virtuoznost s loptom, cela Amerika je poludela za magaretom. Pozivaju ga čak i da gostuje u njihovoj verziji TV Dnevnika gde mu se zahvaljuju sa: „Hvala ti što si probudio magarca u svima nama!”

Poslednji film ciklusa je austrijski film Poslednji most (Die letzte Brücke, 1954) koji je u Kanu doneo nagradu Mariji Šel (Marie Shell) za glavnu žensku ulogu. Tu se uz Šelovu upečatljivo istakao i naš Paja Minčić igrajući gluvonemog obaveštajca koji joj pomaže, dok je glavna muzička tema ovog priznatog ostvarenja naša narodna „Kad ja pođoh na Bembašu”.

Uz tribinu koja će se desiti odmah nakon prvog filma u subotu (1. oktobra, nakon filma Undercover koji počinje u 17h) i izložbu koja je u holu, obećava se prijatno filmsko iskustvo.

Vidimo se u Kinoteci, najfilmičnijem mestu u gradu! A Mladen dodaje: „May the force be with you!”

Mladen Kalpić, Radiša Cvetković

 

Dodatak: Naš trag u istoriji Holivuda

Osim Kusturice, Šerbedžije, Mikija Manojlovića, Mire Furlan, Branke Katić, Nataše Ninković, Nede Arnerić, Mirjane Joković, Nikole Đurička, Dragana Mićanovića i drugih glumaca i reditelja o čijim uspesima u inostranom filmu verovatno svi sve znamo, ima još mnogo imena sa ex-YU prostora bez kojih Holivud ne bi bio to što jeste

Već u osvit formiranja zajedničke države Jugoslovena, ljudi sa njenog podneblja, kao i samo podneblje, počeli su da ostavljaju vidljiv trag u Holivudu. Kasnije, kad je ta država postala poznata u svetu, počeo je i Holivud da dolazi kod nje. Tekst koji sledi, reprezentativan je egzercir tih primera.

NA POČETKU: Gloria Gray (1909–1947), glumica i rediteljka nemog, a zatim i zvučnog filma, 1924. godine proglašena za Wampas baby stars, rođena je kao Mara Dragomanović. Jedan od skandala nemog filma desio se povodom ostvarenja Ericha Von Stroheima Merry Widow iz 1925. godine kad je crnogorski knjaz Danilo tužio MGM zbog ismevanja kako njega punim imenom, tako i Crne Gore istina kao imaginarne zemlje Monte Blanco. Odšteta od 4000 dolara mu je uredno uručena, a Monte Blanco je u zvučnom rimejku filma sa Moris Ševaljeom (1934) preimenovan u Maršoviju.

Na prelazu nemog u zvučni film, 1927. godine, prvu zvučnu vitafon najavu prvog zvučnog filma Jazz Singer u bioskopu izgovorio je glumac John Miljan (1892–1960) u stvari Jovan Miljanović, koji se docnije pojavio u manjim ulogama u DeMilovim spektaklima Deset božjih zapovesti i Samson i Dalila. Sledeće godine inventivnim tehnikama montaže u filmu The Life and Death of 9413, a Hollywood Extra Slavko Vorkapić (1894–1976) utire put holivudskom editovanju na nov ekspresivan način. Zatim, film Storm At Daybreak Richarda Boleslavskog iz 1933. godine govorio je o nedaćama jednog srpskog majora u Sarajevu pred izbijanje Prvog svetskog rata, koga žena vara sa mađarskim oficirom. Iste godine, u naručju našeg vitalnog Zvonimira Rogoza glumica Hedy Lamar doživljava ekstazu, pa je po toj ljubavnoj sceni nazvano ovo ostvarenje mađarskog reditelja Gustava Machatlja, prvi film u kome je prikazan ženski orgazam. Dakle, kao i pri pojavi prvog nemog filma, naš zemljak je prvi pokrenuo tu krucijalnu temu na filmskom platnu.

ČETRDESETE, PEDESETE: Leni Riefenstahl je 1936. godine u jedanaestom minutu dokumentarca Olympie Festival Of Nations prikazala panoramu Beograda sa ušćem Save u Dunav, Meštrovićevim Pobednikom i kupolom Narodne skupštine. Dve godine docnije, zvuci jugoslovenske himne Hej Sloveni čuli su se sa harmonike na železničkoj stanici u Hitchcockovom filmu Lady Vanishes. Zatim: u italijanskom propagandnom filmu Alfredo Guarinia Z-3 naše podneblje zahvaćeno ratom prikazano je kao poligon za kontrašpijunažu. U britanskom filmu Chetnicks The Fighting Guerrilas iz 1942. godine nerealno je preuveličana borba vojske u otadžbini protiv okupatora, kad je snimljen i nadnaravni horor Cat People, u kom se naše sunarodnjakinje iz Bačke, kada se uzbude, pretvaraju u krvoločne žene mačke. (U naci propagandnom filmu iz ovog doba Jud Suss, jedan od protagonista se žali da se sa njim nisu tako ophodili čak ni u Beogradu.) Četnici padaju u nemilost zbog svog kolaboracionizma pa zato sledeći engleski film koji je trebalo da ih propagira Chetnicks Undercover 1943. godine postaje samo Undercover. Ovaj film ne veliča nijednu vojnu grupaciju na našoj teritoriji poimence, već sam otpor naroda okupatoru utrvši tako put za brojne predstojeće partizanske filmove u našoj i stranoj produkciji. Naredni film o partizanima iz strane vizure je – Die Letzte Brucke, 1954, za koji glumica Maria Shell dobija nagradu za najbolju ulogu u Kanu, te nakon njega iz produkcije Dino DeLaurentisa iz 1960. godine – Five Branded Women, o pet Jugoslovenki intimnih s nemačkim okupatorima koje su partizani ošišali do glave. Sledi Hells RiverTactical Guerrila s Rodom Taylorom, koji oslobađa Šabac iz kandži tadašnjeg protagoniste Batmana Adama Westa u nacističkom šinjelu, i spektakularni Force 10 From Navarone iz 1978. godine sa Harrisonom Fordom, koji tamani četnike ko od šale. U filmu Cross Of Iron je zbog snimanja kod nas došlo do logičke greške pa statisti koji glume vojnike po Rusiji pevaju naše partizanske pesme kao da su Jugosloveni oslobađali Rusiju, a ne obratno.

Kralj rokenrola Elvis Presley pominje nas u mjuziklu King Creole iz 1958. godine rekavši "I’m a King of Yugoslavia". Neki srpski istoričari čak tvrde da film Prisoner s Alecom Guinnessom iz istog perioda govori o sudskom procesu Alojziju Stepincu mada nikakvih konkretnih indicija o tome u ovom filmu nema. Nešto većih indicija ima da je orden koji John Wayne daje Natalie Wood u filmu Searchers 1956. godine u stvari orden Svetog Save(!) Slučajna ili namerna greška majstora filmskih rekvizita?

ŠEZDESETE: Orson Welles 1962. godine snima Kafkin Proces – Trial u Zagrebu, naredne godine i James Bond krstari Jugoslavijom vozom na liniji Beograd–Zagreb u From Russia with Love. Iste godine Ingmar Bergman prikazuje u filmu TišinaTynsnaaden glavnu junakinju kako sred hotela "Timok" pije užičku šljivovicu. Zatim, 1964. godine Ingrid Bergman švercuje u gepeku svog Yellow Rolce Roycea Omara Sharifa, partizana Davića, preko slovenačke granice, koji će sledeće godine, opet kod nas, zaigrati i Gengis Khana. U isto doba Roger Corman u Dubrovniku snima prototip verziju filma Dvanaest žigosanihSecret Invasion.

Šezdesete se završavaju na visokoj sineastičkoj noti po Jugoviće uz Yula Brynnera kao partizanskog diverzanta u Battle of Neretva 1969. godine, što je otvorilo put za Richarda Bartona i njegovog Tita u Battle of Sutjeska 1973. godine. Uz Brynnera je u Neretvi (autor plakata za taj film je sam Pablo Picasso) igrao Franco Nero, glavni negativac u već pomenutom partizanskom filmu Force 10 from Navarone. Nero je bio i Banović Strahinja u istoimenom filmu Vatroslava Mimice iz 1981. godine, u kome Jug Bogdana igra Gert Forbe, poznat po filmu Goldfinger. U Neretvi igraju i Orson Wells (ko četnički vojvoda), i Bond negativci Curt Jurgens, Anthony Dawson, a u Sutjesci je uz Richarda Burton i Irena Papas, poznata po filmu Grk Zorba.

SEDAMDESETE, OSAMDESETE: Transvestit Divine iz Watersovog filma Pink Flamingos iz 1972. godine Srbin je po majci. Možda ponukan ovim svojim kemp drugarom, Andy Warhol je svog Frenkensteina 1973. smestio da živi i radi u Srbiji. I Ubistvo u Orient Ekspresu, za koji je Ingrid Bergman dobila Oskara 1974. godine, događa se kod nas. Gradisca, čuveni lascivni ženski lik iz Fellinievog Amarcorda (1973) – nazvana je po gradu u Bosni u kom joj se, kako je zamislio Fellini, otac borio 1915. godine. Ovaj najčuveniji italijanski sineasta će se podrobno baviti srpskim izbeglicama iz Austro-Ugarske u filmu E La Nave Va iz 1984. godine. Pesma Tamo daleko pojaviće se 1975. godine u filmu Shampoo Hala Ashbya uz indijanski napev kao muzički reprezent različitosti američkih etniciteta.

Iduće godine Jugoslavija zapada za oko Diznijevoj produkciji, te tako film Gus prati avanture istoimenog magarca iz Jugoslavije koji senzacionalno igra američki fudbal(!) I film Condorman iz 1981. godine takođe u Disney produkciji, opisuje avanturu crtača stripova koji maštovitim umotvorinama pretočenim u razne naprave spasava KGB špijunku iz Jugoslovenskog mesta Palovine. Tokom osamdesetih i Warner Herzog Stipetić skreće na sebe pažnju kao jedan od najnadarenijih sineasta svoje generacije filmom Fitzgeraldo 1982. Naredne godine Antonije Jerković (takođe kao i Stipetić poreklom iz Hrvatske) patentira jednu od najgledanijih policijskih serija tog doba u svetu i SAD – spotovski upakovanu Miami Vice. U to doba i dugometražni američki filmovi bave se intenzivno doseljenicima iz naših krajeva: Four Friends, Marias Lovers, Heavens Gate, To Live And Die In LA i All The Right Moves u kom Tom Cruise igra izvesnog mladog sportaša Stefana Đorđevića.

ZANIMLJIVOSTI: Miloš Milošević dobija naslovnu ulogu u horor filmu na esperantu Incubus 1966. godine. Između 1967/68. i Gojko Mitić i Dragomir Bojanić Gidra postaju junaci vesterna na internacionalnoj sceni – prvi kao Indijanac (Chingachook), a drugi kao kauboj (Buco In Fronte). Da Jugosloveni u filmovima osamdesetih imaju pozitivniju konotaciju nego četrdesetih, pokazuje rimejk filma Ljudi mačke iz 1982. godine, čiji okultni naslovni negativni likovi više ne govore srpski, već španski, dok se u Hensonovom lutka-spektaklu iz iste godine, Dark Crystal, pozitivci Podlinzi sporazumevaju na srpsko-hrvatskom. Katarina Oxemberg iz kraljevske kuće Karađorđevića dobija ulogu jedne od kćerki Blejka Karingona u hit sapunici Dynasty, Dalmatinska obala dublira sve egzotične lokacije u prvoj bioskopskoj avanturi Toma Sellecka High Road To China, a Kalemegdan dublira Kamelot u filmu Merlin and Sword sa Liamom Neesonom i Malcomom McDowellom. Stanko Crnobrnja angažuje ex-Bonda Rogera Moorea za glas Sneška Belića u filmu Magic Snowman 1987, a reditelj Božo Nikolić prvi daje glavnu ulogu Brad Pittu u filmu Dark Side Of The Sun 1988. godine.

Mladen Sekulović, poznati glumac Karl Malden, 1951. godine dobio je nagradu Oskar za ulogu u filmu Streecar Named Desire. Isto ovo najveće filmsko priznanje, samo za animirani film, dobija Dušan Vukotić za Surogat 1961. godine. Početkom sedamdesetih, film Last Picture Show holivudskog reditelja našeg porekla Petera Bogdanoviča dobija dva Oskara za sporedne uloge. Matija Juričić – Matthew J. Yuricich (1923–2012), majstor holivudskih specijalnih efekata (Ben Hur, Nort By North West, Forbidden Planet, Planet Of Apes, Close Encounters Of Third Kind, Star Trek, Ghostbusters), ovenčan je Oskarom za film Logans Run 1976. godine. Branko Lustig je 1993. godine nagrađen Oskarom za produkciju Spielbergove Shindlers List i u idućoj dekadi za Gladijatora Ridleyja Scottova, a 2001. godine bosanski reditelj Danis Tanović dobija Oskara za najbolji strani film No Mans Land.

DEVEDESETE, DVEHILJADITE: Devedesetih su Michael York i Martin Sheen istraživali fenomen religioznih vizija iz Međugorja u filmu Gospa, a Bruce Willice i Samuel L. Jackson su vozili Yugo u Die Hard With a Vengenance. Balkanski ratovi devedesetih donose ponovo negativnu vizuru ex-Yu područja – Peacemaker i Welcome To Sarajevo, što će se nastaviti i u filmovima dvehiljaditih: Harrisons Flowers, Behind Enemy Lines, Hunting Party, Expendables, Layer Cake, Snubba Cash, In The land of Blood And Honey, Killing Season, Whistle Blower… A potom i preneti na metafizičku razinu u filmu Avengers 2: Age Of Ultron u kom se finalni sukob između sila Dobra i Zla odvija u kneževini Sokoviji u kojoj lokalno stanovništvo govori srpski i piše ćirilicom, te se tako od Maršovije stiglo do Sokovije.

U ovom veku David Bowie je bio Tesla u filmu Prestige, a Ralph Fiennes Šekspirovski prevrat u Koriolanu 2011. snima u srpskoj Narodnoj skupštini. U Saddest Song In The World najtužnija pesma na svetu je upravo srpska. Krokodil Dandi se u trećem delu ovog serijala susreće sa srpskom bandom. Špijunska akcija se seli iz Berlina u Beograd, kaže nam Pierce Brosnan u filmu November Man, u kom se sedište CIA nalazi u napuštenom vagonu na glavnoj Beogradskoj železničkoj stanici. Kevin Costner diže Hotel Jugoslaviju u vazduh pre špice filma 3 Days To Kill. Novi sukobi Dobrica i Zlića u seriji Game Of Thrones i serijalu Star Wars (Episode VIII 2017) odvijaće se usred Dubrovnika.

Iako je ovo jedna od mogućih slika kontakta između ex-Yu i Holivuda tokom prošlih stotinak godina, vrh ledenog brega, da upotrebimo metaforu iz Titanika čije su putnike spasavali i riječki mornari, dovoljna je da pokaže da saga o Holivudu ne bi bila to što jeste da joj mi nismo dopisali poneki stih.

Mladen Kalpić